قسم دوم در بيان احوال مختصّه به فلكيات و در آن دوازده فصل است فصل اول در بيان اثبات آنكه فلك مستدير است و بدان كه حكما را بر كرويّت افلاك براهين بسيار است ، و بعضى از آنها تعليمى است و بعضى طبيعى . و از براهين تعليميّهء ايشان يكى آن است كه در آفاق مائله ثوابت حركت مىكنند بر مدارات متوازيه بر دور قطب ظاهر از فلك و هر يك كه به قطب اقرب است بر مدارى اصغر و ابدىّ الظّهور است ، و آنكه ابعد است بر مدارى اكبر است تا آنكه منتهى مىگردد به افق و به افق تماس مىكند . امّا چيزى از آن پنهان نمىشود . و چون كوكب دور تر و مدار بزرگتر مىشود چيزى از آن پنهان مىگردد و حفظ مطلع و مغيب مىنمايد و ازمنهء خفا بتدريج زياد مىشود به حسب تزايد بعد به همان نسبت تا آنكه منتهى مىگردد تا به جايى كه زمان ظهور و خفاى آن متساوى مىشود . پس زمان خفا بر زمان ظهور زيادتى مىكند و ازمنهء خفا تزايد مىپذيرد تا آنكه به جايى مىرسد كه [ 232 ] در دوره‌اى يك مرتبه كوكب مماسّ افق مىشود و طلوع نمىكند . و اين دليل است بر كرويّت آسمان ، بلكه بر كرويّت زمين نيز . و ايضا تساوى زمان ظهور و خفاى دو كوكب متساوى البعد از منطقه بر سبيل تبادل دليل بر كرويّت است . و همچنين ارتفاع تدريجى كوكبى كه طالع مىشود به واسطهء قطعهء ظاهر . و انحطاط آن بر سبيل تدريج بعد از زوال از وسط تا آنكه پنهان گردد دليلى ديگر است . و بر اين سياق ادلّه‌اى ديگر نيز در كتب اهل تعاليم مذكور است . و امّا از براهين طبيعيّه ، آنكه از همه مشهورتر است برهانى است كه به اعتبار تحديد جهات اقامه مىنمايند و جهت را تعريف كرده‌اند به آنكه عبارت است از طرف امتداد واقع